حكماى اشراقى از جمله شيخ اشراق اگر چه به وجود عالمى بين عالم مادهء صرف و مجرّد تام قائلند و بر وجود عالم اجسام مثالى برهان اقامه نموده‌اند و نشآت وجودى را همچون حكماى مشّاء مثل شيخ رئيس و اتباع او و شارحان آثار وى به عالم عقلى محض و نشأت مادى صرف منحصر نمىدانند ، ولى از آن جائى كه منكر تجرد برزخى يعنى برزخ و خيال مقيد و مثال متصلند و قواى جزئى نفس از جمله ، قوهء خيال را مادى مىدانند ، و معتقدند كه قوهء خيال ، بعد از بوار بدن ، فانى مىشود ، نمىتوانند به معاد جسمانى و حشر اجساد و اجسام مقبور در قبور قائل شوند . حكماى مشايى و اشراقى ، در اين امر ، متفق القولند كه نفس ناطقهء انسانى در اول مرتبه و نخستين مرحلهء ظهور ، مجرد تام الوجود است و بعد از بدن ، باقى و موجود است . و قواى جزئيهء نفس ، بعد از عروض موت ، مضمحل و فانى مىشوند و محشور ، همان جهت تجرد انسان است . اين كه حكماى اشراق به ابدان مثالى در قوس نزول وجود ، يعنى مثال مطلق و كلى منفصل و عام ، معاد جسمانى را تصحيح نمايند ، در حالتى كه تعلق نفس به ابدان مثالى و برزخى ، بدون وجود جهت مناسبت تعلق كه همان تجرد قوهء خيال باشد ، حشر جسمانى در انسان معنا ندارد . و مانع از حشر جسمانى ، مادى بودن قوهء خيال متصل است كه بعد از بوار بودن ، فانى و معدوم مىشود ، چه آن كه بعد از بوار و فناى قواى جزئيه از جمله ، قوهء متخيله ، مناسبت بين مدرك و مدرك باقى نمىماند و هيآت عارض بر جهت تجرد نفس كه همان قوهء عاقله باشد ، به صور خيالى موجود در عالم جزئى برزخ مطلق و منفصل ، متصوّر نمىشود . و قهرا ملكات و حالات و نيات قائم به قواى جزئى نفس ناطقه ، مانند اصل قوهء خيال و